Fosforan monoamonowy

Dwa składniki pokarmowe w jednej soli

Fosforan monoamonowy, poprawnie nazywany diwodorofosforanem amonu, powstaje przez zobojętnienie kwasu fosforowego amoniakiem w takiej proporcji, że z trzech protonów kwasu podstawiony zostaje tylko jeden. Efektem jest sól, która w jednej cząsteczce niesie azot w formie amonowej i fosfor w formie ortofosforanowej. W praktyce nawozowej i przemysłowej funkcjonuje pod skrótem MAP, pochodzącym od angielskiej nazwy monoammonium phosphate.

Warto od razu rozdzielić dwie rzeczy noszące tę samą nazwę. Nawóz granulowany produkowany z fosforytów zawiera zwykle około 11 % azotu i 52 % fosforu w przeliczeniu na P2O5, jest częściowo nierozpuszczalny i przeznaczony do stosowania doglebowego. Odmiana techniczna, oczyszczona i w pełni rozpuszczalna w wodzie, zawiera około 12 % azotu i około 61 % P2O5 i to ona nadaje się do fertygacji, dokarmiania dolistnego oraz do zastosowań pozarolniczych. Mylenie obu odmian kończy się zatkanymi kroplownikami.

Identyfikacja

Cecha Wartość
Numer CAS 7722-76-1
Wzór sumaryczny NH4H2PO4
Masa molowa 115,03 g/mol
Nazwy równoważne diwodorofosforan amonu, fosforan jednoamonowy, MAP

Skład pierwiastkowy wynikający z numeru CAS 7722-76-1 pokrywa się z wzorem NH4H2PO4. Numeru tego nie należy mylić z numerami przypisanymi fosforanowi diamonowemu, czyli soli o dwóch podstawionych protonach, która ma odczyn zasadowy i inny stosunek azotu do fosforu.

Właściwości

  • bezbarwne kryształy lub biały proszek krystaliczny;
  • dobrze rozpuszczalny w wodzie — w temperaturze pokojowej rzędu 40 g na 100 g wody, przy czym rozpuszczalność wyraźnie rośnie z temperaturą;
  • roztwór wodny ma odczyn kwaśny, pH roztworu jednoprocentowego mieści się w okolicach 4,5;
  • ogrzewany traci amoniak i przechodzi w polifosforany, nie topiąc się w klasycznym sensie;
  • substancja niepalna, w podwyższonej temperaturze działająca hamująco na palenie.

Kwaśny odczyn roztworu ma dwie konsekwencje praktyczne. Z jednej strony ułatwia utrzymanie fosforu w formie przyswajalnej na glebach o odczynie zasadowym, gdzie fosforany łatwo wytrącają się jako trudno dostępne sole wapnia. Z drugiej — nakazuje ostrożność w mieszaninach z nawozami wapniowymi, bo połączenie ich w jednym zbiorniku prowadzi do wytrącenia osadu.

Zastosowanie w nawożeniu

Odmiana w pełni rozpuszczalna jest jednym z podstawowych źródeł fosforu w nawożeniu przez systemy nawadniające. Podana z wodą trafia bezpośrednio w strefę korzeniową, co ma znaczenie przy fosforze, który w glebie przemieszcza się bardzo powoli i praktycznie nie migruje w głąb profilu. Sól bywa również składnikiem mieszanek dolistnych oraz surowcem do sporządzania nawozów wieloskładnikowych o zadanym stosunku azotu do fosforu i potasu. W uprawach startowych doceniana jest za to, że dostarcza fosfor młodym roślinom w momencie, gdy ich system korzeniowy nie jest jeszcze w stanie pobrać go z gleby.

Zastosowania pozarolnicze

Poza rolnictwem najbardziej masowym odbiorcą są proszki gaśnicze typu ABC, w których fosforan monoamonowy jest głównym składnikiem czynnym — pod wpływem ognia tworzy na powierzchni materiału warstwę stopionych polifosforanów odcinającą dostęp tlenu. Podobny mechanizm wykorzystuje się w impregnatach ograniczających palność drewna, tektury i tkanin. W fermentacji i biotechnologii sól służy jako pożywka dostarczająca azotu i fosforu drobnoustrojom. Jest też surowcem do hodowli monokryształów wykorzystywanych w optyce nieliniowej.

Postępowanie z substancją

Materiał jest higroskopijny i zbryla się w wilgotnym powietrzu, dlatego wymaga szczelnego zamknięcia i suchego magazynu. Kontakt z mocnymi zasadami powoduje wydzielanie amoniaku. Pyły działają drażniąco na oczy i drogi oddechowe, co uzasadnia stosowanie ochrony przy przesypywaniu. Roztwory o kwaśnym odczynie mogą powodować korozję niektórych stopów, więc instalacje nawadniające dobiera się z materiałów odpornych.

Powiązane strony