Baza Substancji Chemicznych jest niezależnym opracowaniem informacyjnym poświęconym związkom chemicznym używanym w rolnictwie, przemyśle i przetwórstwie żywności. Powstaje po polsku, jest w całości bezpłatne i nie wymaga zakładania konta. Ta strona wyjaśnia trzy rzeczy: czym opracowanie jest, czym świadomie nie jest, oraz w jaki sposób powstają liczby, które na nim publikujemy.
Czym to opracowanie jest
Jest zbiorem opisów substancji. Dla każdej pozycji staramy się podać komplet danych identyfikacyjnych, opis zachowania fizykochemicznego, typowe zastosowania techniczne oraz przepisy, którym dana substancja podlega. Materiał redagujemy od faktu: punktem wyjścia jest wartość z bazy naukowej albo brzmienie przepisu, nigdy cudzy tekst marketingowy.
Zbiór jest ograniczony i takim pozostanie. Nie zamierzamy powielać całej chemii nieorganicznej. Interesuje nas wąska rodzina związków, wokół których narosło najwięcej nieporozumień nazewniczych: azotany, węglany, borany, fosforany, siarczyny oraz odmiany krzemionki. To właśnie tam nazwa zwyczajowa najczęściej rozjeżdża się z tym, co realnie kryje się w opakowaniu.
Czym to opracowanie nie jest
- Nie jest miejscem handlu. Nie sprzedajemy substancji, nie pośredniczymy w ich obrocie, nie prowadzimy magazynu ani wysyłki i nie przyjmujemy dyspozycji transakcyjnych.
- Nie jest doradztwem technicznym. Opis ogólny nie zastępuje karty charakterystyki wystawionej dla konkretnej partii wyrobu przez jej producenta. Decyzje o dopuszczeniu substancji do procesu podejmuje się na dokumentacji tej partii, nie na opracowaniu przeglądowym.
- Nie jest laboratorium ani jednostką certyfikującą. Nie wykonujemy badań, nie wystawiamy świadectw jakości i nie potwierdzamy uprawnień żadnego przedsiębiorstwa.
- Nie jest źródłem prawa. Odwołania do rozporządzeń mają charakter porządkujący. Wiążące brzmienie przepisu znajduje się wyłącznie w dzienniku urzędowym.
- Nie jest opracowaniem medycznym. Informacja o dopuszczeniu związku jako dodatku do żywności nie jest poradą dietetyczną ani zdrowotną.
Niezależność wobec historii adresu
Adres internetowy, pod którym czytasz ten tekst, ma długą historię i był wcześniej wykorzystywany przez inny podmiot, prowadzący zupełnie inną działalność. Trzeba to powiedzieć wprost, bo część odwiedzających trafia tutaj ze starych odsyłaczy i katalogów branżowych sprzed wielu lat.
To opracowanie nie jest kontynuacją, następcą prawnym, oddziałem, przedstawicielem ani partnerem żadnego przedsiębiorstwa, które kiedykolwiek korzystało z tego adresu. Nie przejęliśmy niczyich zobowiązań, niczyich umów, niczyjej dokumentacji ani niczyich uprawnień. Nie jesteśmy również powiązani z jakimkolwiek istniejącym przedsiębiorstwem, którego nazwa brzmi podobnie do członu tego adresu. Zbieżność nazw w rejestrach przedsiębiorców jest zjawiskiem częstym i sama w sobie niczego nie oznacza.
Z tego samego powodu nie publikujemy tu danych rejestrowych, adresowych ani osobowych związanych z wcześniejszym wykorzystaniem adresu, nie odtwarzamy cudzych dokumentów i nie posługujemy się nazwami wyrobów należących do innych podmiotów. Substancję opisujemy przez jej nazwę chemiczną, wzór i numer rejestrowy, ponieważ tylko te oznaczenia należą do wiedzy, a nie do firmy. Jeżeli szukasz konkretnego przedsiębiorstwa, właściwym miejscem są publiczne rejestry gospodarcze, nie ten serwis.
Skąd pochodzą dane
Podstawowym źródłem identyfikacji jest PubChem, otwarta baza związków chemicznych prowadzona przez National Center for Biotechnology Information, część amerykańskich National Institutes of Health. Sięgamy do niej po numer rejestrowy, wzór sumaryczny, listę synonimów i nazwę systematyczną.
Warstwę regulacyjną budujemy na publicznych wykazach Europejskiej Agencji Chemikaliów. Stamtąd pochodzą numery WE, informacje o klasyfikacji i oznakowaniu oraz odesłania do właściwych aktów prawnych. Dane transportowe opieramy na przepisach o przewozie towarów niebezpiecznych, a numery dodatków do żywności na unijnym wykazie substancji dopuszczonych.
Jak sprawdzamy numer CAS
Numer rejestrowy CAS nie jest dowolnym ciągiem cyfr. Ostatnia cyfra jest cyfrą kontrolną wyliczaną z pozostałych, dzięki czemu literówkę można wykryć rachunkiem, bez sięgania do jakiegokolwiek rejestru. Odczytujemy cyfry bez łączników, pomijamy ostatnią, mnożymy każdą przez jej pozycję liczoną od prawej i sumujemy. Reszta z dzielenia sumy przez dziesięć musi być równa cyfrze kontrolnej.
Dla azotanu potasu, czyli numeru 7757-79-1, rachunek wygląda następująco.
| Cyfra od prawej, bez kontrolnej | Waga | Iloczyn |
|---|---|---|
| 9 | 1 | 9 |
| 7 | 2 | 14 |
| 7 | 3 | 21 |
| 5 | 4 | 20 |
| 7 | 5 | 35 |
| 7 | 6 | 42 |
| Suma iloczynów | — | 141 |
| Reszta z dzielenia przez dziesięć | — | 1 |
Reszta wynosi jeden i zgadza się z cyfrą kontrolną, więc numer jest zbudowany poprawnie. Sam rachunek dowodzi jednak wyłącznie tego, że numer nie został przekręcony. Nie dowodzi, że należy do właściwej substancji. Dlatego stosujemy jeszcze cztery warunki.
- Numer musi występować w rekordzie źródłowym tej substancji, a nie w rekordzie związku o zbliżonej nazwie.
- Musi stać wysoko na liście synonimów rekordu, co odróżnia numer pierwszorzędny od numerów form pochodnych wymienianych ubocznie.
- Skład pierwiastkowy wzoru z rekordu źródłowego musi zgadzać się ze wzorem podanym w materiale wyjściowym.
- Tam, gdzie znany jest numer WE, sprawdzamy niezależnie, czy występuje w tym samym rekordzie co numer CAS. To kontrola wykonana drugim, niepowiązanym identyfikatorem.
Stopnie pewności
Nie każde przypisanie jest równie mocne, więc każde ma przypisany stopień pewności. W obecnym zbiorze trzydziestu substancji dziesięć przypisań ma stopień wysoki, dziewiętnaście średni, a jedno niski. Trzydzieści substancji nie oznacza trzydziestu różnych numerów rejestrowych. Numerów jest dwadzieścia sześć, ponieważ trzy gatunki azotanu potasu dzielą jeden numer, a trzy pozycje krzemionkowe drugi. Gatunek techniczny to sposób oczyszczenia i pakowania, nie osobny związek chemiczny.
Stopień niski oznacza, że przypisanie wymaga jeszcze potwierdzenia w źródle pierwotnym i że traktujemy je jako roboczą hipotezę, nie jako ustalenie. Taką pozycję czytelnik rozpozna po wyraźnej adnotacji umieszczonej bezpośrednio na karcie.
Kiedy źródła się nie zgadzają
Rozjazdy zdarzają się częściej, niż sugerowałby spokojny wygląd tabel. Trzy przypadki z tego zbioru dobrze pokazują, na czym polegają.
Hydrat wobec postaci bezwodnej
Azotan wapnia w postaci bezwodnej ma numer 10124-37-5, a jego forma czterowodna numer 13477-34-4. W praktyce technicznej obie bywają nazywane tak samo, choć różnią się masą molową i zachowaniem podczas przechowywania, bo forma uwodniona chłonie wilgoć znacznie chętniej. Na karcie podajemy oba numery i zaznaczamy, której postaci dotyczy który.
Numer europejski przypisany innej postaci
Kwas cytrynowy w postaci monowodzianu ma numer 5949-29-1, natomiast numer WE 201-069-1 należy do postaci bezwodnej o numerze 77-92-9. Sprawdziliśmy to bezpośrednio w rekordach źródłowych: numer europejski figuruje w rekordzie postaci bezwodnej i nie figuruje w rekordzie monowodzianu. Publikujemy więc oba oznaczenia z wyraźnym wskazaniem, że dotyczą różnych postaci tej samej cząsteczki, zamiast wybierać wersję wygodniejszą redakcyjnie.
Jeden wzór, wiele odmian technicznych
Dwutlenek krzemu ma wzór SiO2 i ogólny numer 7631-86-9, ale odmiana otrzymywana przez strącanie i odmiana powstająca w płomieniu różnią się powierzchnią właściwą, gęstością nasypową oraz zdolnością wiązania wilgoci na tyle, że w obrocie funkcjonują pod odrębnymi numerami rejestrowymi. Tam, gdzie materiał wyjściowy nie nazywa odmiany, nie zgadujemy. Piszemy wprost, że przypisanie jest ogólne.
Mieszaniny bez numeru rejestrowego
Sześć pozycji zbioru to wyroby wieloskładnikowe. Mieszanina nie ma i nie może mieć jednego numeru CAS, ponieważ numer identyfikuje substancję, a nie recepturę. Dla takich pozycji opisujemy funkcję techniczną i te składniki, które da się ustalić, a w miejscu numeru rejestrowego zapisujemy wprost, że go nie ma. Widoczna luka jest uczciwsza od pozornej kompletności.
Granice tego opracowania
Publikujemy dane wtórne. Nie wykonaliśmy żadnego pomiaru własnego i nie mamy do tego warunków. Wartość podana na karcie jest tak dobra, jak baza, z której pochodzi, a bazy bywają poprawiane. Dlatego zachęcamy do sprawdzania krytycznych wartości u źródła, zwłaszcza przed decyzją dotyczącą bezpieczeństwa ludzi lub środowiska.
Jeżeli znajdziesz na którejkolwiek stronie wartość niezgodną ze źródłem pierwotnym, napisz do nas przez stronę Kontakt. Sprostowania traktujemy priorytetowo i wprowadzamy je razem z krótką adnotacją o tym, co zostało poprawione i na jakiej podstawie. Zakres samego zbioru opisuje spis w dziale Substancje, a znaczenie oznaczeń zgodności wyjaśnia strona Certyfikaty i znaki zgodności.